Tefsîr, hadîs, kelâm, nahiv, mantık ve fen âlimi. Şafiî mezhebinin en meşhûr âümlerindendir. Aslen Türk’tür. İsmi, Mes’ûd bin Ömer bin Abdullah, lakabı Sa’deddîn’dir. Nesâ’nın Tefîâzân köyünde 1312 (H. 712) senesinde doğdu. Küçük yaşta, üstün zekâsı ve anlayışı ile, herkesin dikkatini çekti. Yakınları, ilim öğrenip, Allahü teâlânın dînine hizmet etmesini arzu ettiler. Kur’ân-ı kerîm okumasını, temel din bilgilerini ve âlet (yardımcı) ilimleri daha çocukluğunda öğrendi. Zamanın en büyük âlimlerinden ders alan ve on altı yaşında Tasrif-ül-İzzî’ye şerh yazabilecek duruma gelen Teftâzânî, Adûdüddîn îcî ve Kutbuddîn Râzî gibi devrinin ileri gelen âlimlerinden ilim öğrendi.

Sa’deddîn Teftâzânî, Allahü teâlânın dînini öğrenmek ve öğretmek için çok çalıştı. Naklî ve aklî ilimlerin hepsinde söz sahibi oldu. Eserlerinde ve talebelerine verdiği derslerinde Selef-i sâlihînin yolunu ihya etti. Zamânındakilerin ve daha sonra gelen âlimlerin iltifatlarına kavuştu. Tîmûr Hân’ın meclisinde yer alıp, çok hürmet gördü ve hükümdara nasihatlerde bulundu. Seyyid Şerîf Cürcânî ile sohbet etti.

Bir çok talebe yetiştiren Sa’deddîn Teftâzânî’nin en meşhûr talebeleri; Rabî’ul-cinân fil-meânî vel-beyân adlı eserin yazarı Hüsâmeddîn Hasen bin Ali Ebyurdî, Celâleddîn Yûsuf Evbehî ve Burhâneddîn Haydar’dır. Bunlardan başka daha pek çok talebe yetiştirdi. Yazdığı eserler ve onlara yapılan şerhler, bilhassa medreselerin temel kitabı oldu. İslâm dünyâsının her tarafına yayılan eserlerinin her birine bir çok şerh ve haşiyeler yazıldı. Değişik mevzûlardaki bu eserleri, istinsah edilerek çoğaltıldı.

Eserlerinden başlıcaları şunlardır: Şerh-ut-Tasrîf-il-İzzî: On altı yaşında yazmıştır, ilk defa 1837 senesinde İstanbul’da, sonra sıra ile; Tahran, Delhi, Bombay, Luknov ve Kâhire’de müteaddit baskılan yapılmıştır.

El-Mutavvel: Yazarken çok sıkıntı çektiği ve pek çok mâni ile karşılaştığı bu eseri, belagata dâirdir. “Her şeyin bir mânisi vardır. İlmin ise, engelleri pek çoktur” mânâsına gelen “Li külli şey’in mâniun ve li’l-ilmi mevâniu” sözünü bu kıymetli eserini yazarken söylemiştir. Eserin ilk baskısı 1844 senesinde İstanbul’da yapıldı. Ayrıca; Tahran, Luknov ve Delhi’de değişik târihlerde birçok baskısı yapıldı. İslâm âlimleri, bu eser hakkında; “Mutavvel kitabı, belâgat-ı Kur’âniyyeyi ihya etmiştir” demişlerdir.

Şerh-ul-kısm-is-sâlis ve Muhtasar: Belagata dâir olup, senelerce medreselerde okutuldu. Şerh-i Îsâgûcî: Esirüddîn Ebherî’nın İsâgûcî adlı eserinin açıklamasıdır. Şerh-ur-risâlet-üş-Şemsiyye; Ali bin Ömer-el-Kâtibî’nin yazdığı mantık kitabının şerhi olup, 1360 senesinde tamamlanmıştır. Tehzîb-ül-mantık vel-kelâm, El-Mekâsid, Şerh-ul-Akâid-ün-Nesefîyye ve Fadîhat-ül-mülhidîn adlı eserleri de kelâm ilmine dâirdir. Fıkıh usûlüne dâir; Et-telvih ilâ keşfi hakâik-it-tenkîh ve Şerhu şerh-il-Muhtasar fil-usûl adlı eserleri yazmıştır. El-Miftâh ve İhtisar-ı şerhu Telhîs-il-Câmi-ül-kebîr liş-Şeybânî adlı eserleri ise fıkıh ilmi ile ilgilidir. Şerhul-Keşşâf adlı eseri tefsîr, En-Niam-üs-savâbig fi şerh-il-kelâm-in-nevâbig adlı eseri de dil ve edebiyata dâirdir.

Sayıları pek çok olan eserlerinin hepsi Arabça’dır. Sâdece Sâ’dî Şîrâzî’nin Bustan adlı eserini manzum olarak Türkçe’ye tercüme etmiştir. Bu tercüme eser, Türk edebiyatının ilk şaheserlerindendir.