İslâm Tarihi Ansiklopedisi

SE’ÂLEBÎ (Abdülmelik bin Muhammed)

Dil, edebiyat ve târih âlimi. İsmi, Abdülmelik bin Muhammed bin İsmail es-Se’âlebî, künyesi Ebû Mensûr’dur. Mesleği sebebiyle Se’âlebî lakabı ile meşhûr oldu. 961 (H. 350) senesinde Nişâbur’da doğdu. Pek çok âlimden ders alıp, ilimde yükseldi. Bilhassa Arab dili ve edebiyatı ilimlerinde pek meşhûr oldu ve kıymetli eserler yazdı. Asrının âlimleri arasında, eser yazanların en büyüğü idi. 80 yaşlarında 1038 (H. 429) senesinde vefat etti.

Se’âlebî, önceleri topladığı tilki derilerinden kürk yapıp satardı. Arabça Sa’leb = tilki kelimesine nisbetle Se’âlebî lakabı verilmiştir. İlim öğrenmek arzusu üzerine memleketindeki âlimlerin ilim meclislerine devam etti. Arabça’nın lügat ve edebiyat bilgilerinde söz sahibi oldu. Eserlerini nesir ve nazım ile yazmada, zamanındaki âlimlerin en üstünü oldu. Yetîmet-üd-dehr ismindeki eserinde, asrındaki edîb ve şâirlerin hâl tercümelerini, onların lehindeki ve aleyhindeki beyânları ifâde eden şiirleri toplamış ve ayrıca bir çok belde halkının güzel hâllerinden bahsetmiştir. Bundan başka, daha bir çok eser yazdı. Eserlerinin çokluğu sebebiyle, zamanında İmâm-ül-musannifîn yâni kitap yazanların en büyüğü diye anıldı.

Ez-Zaîre kitabının sahibi İbn-i Beşsâm, onun için; “O, kendi devrindeki ilimde yükselenlerin reisi, çeşitli nesir ve şiirleri toplayan, zamanındaki müelliflerin başı, muasırlarının verdiği hüküm sebebiyle musanniflerin imâmı idi. Adı dillere destan oldu. İlim yolunda pek çok seyahat yaptı. Şarkta ve garbta, karanlıklarda yıldızların parlaması gibi, her yeri aydınlatan eserleri dört bir tarafta meşhûr oldu ve üstünlüğünü herkes kabul etti” demektedir.

Başlıca eserleri şunlardır:

1-Yetîmet-üd-dehr fî mehâsin-i ehl-i asr: Matbu olan bu eseri Arab ede biyatı târihi için pek kıymetlidir. Ansiklopedik bir mâhiyet taşımaktadır.

2-Ehâsinü kelâm-in-Nebiyyi ves-Sahâbeti vet-Tâbiîn ve mülûk-ül-Câhiliyye ve mülûk-ül-İslâm. 3-El-Leâlî ved-dürer. 4-Erba’u mesâil-i müntehibe (Müntehâbâtü kitâb-it-temsil vel-muhâdara, el-Mübhec, Sihr-ül-belâga ve sirr-ül-berâ’a, en-Nihâyetü fil-kinâye). 5-El-İ’caz vel-îcâz (veya el-Emcâr vel-İ’câz). 6-El-Kitâb-ül-emsâl müsemmâ bil-ferâid vel-kalâid (veya el-Ikd-ün-nefise fî nüzhet-il-celîs). 7-Berd-ül-ekbâd fîl-a’dâd, 8-Simâr-ül-kulûb fil-mudâfî vel-mensûb, 9-Hâss-ül-hâs, 10-Risâletün fi mâ cerâ beyn-el-Mütenebbî ve Seyfüddevle, 11-Sirr-ül-edeb fî mücârâ lugat-il-Arab, 12-Gurer-ü ahbâr-il-mülûk-il-Fars ve siyerihim, 13-Fıkh-ül-luga ve Sırr-ül-Arabiyye, 14-El-Kinâyetü vet-ta’rîz, 15-Letâif-ül-me’ârif, 16-El-müennes-ül-vâhid fil-muhâdarât, 17-El-Letâif vez-zerâif, 18-Mir’ât-ül-mürüvvet, 19-Mekârim-ül-ahlâk, 20-Men gâbe anh-ül-mutrib, 21-El-Müntehıl (Müntehâbât-ı min fuhûl-iş-şu’arâ-il-Arab), 22-Elmaksûr vel-Memdûd, 23-Nesr-ün-nazmi ve hıll-ül-akd, 24-El-Gılmân, 25-Eş-Şekvâ vel-’Itâb, 26-Tuhfet-ül-vüzerâ, 27-Lübâb-ül-edeb, 28-Tabakât-ül-mülûk, 29-Nesînı-üs-sihr.