İslâm âleminin yetiştirdiği astronomi ve fen âlimi. İsmi, Sabit bin Kurre bin İrfan el-Harrânî olup, künyesi Ebü’l-Hasen’dir. Harran bölgesinde doğmuştur. Doğum târihi belli değildir, önceleri sâbiî inancında iken hidâyete kavuşup müslüman oldu. Benî Mûsâ kardeşlerle beraber Bağdâd’da çalıştı. Arabça’nın yanında Yunan, Süryânî ve İbranî dillerini de biliyordu. Batlemyüs’ün meşhûr eseri Almagest’i Arabça’ya tercüme etti. Harran Üniversitesi’nin kurucularından ve belli başlı mütercimlerinden idi. Eski devirlerden gününe ulaşan bir çok eseri Arabça’ya tercüme etti. Tercümeleri, matematik, mantık, astronomi ve tıb ilimleri ile ilgili idi. Aynı zamanda iyi bir Arab dili âlimi idi. Abbasî halîfesi el-Mu’tedid zamanında şöhrete kavuştu. Halîfenin yakınları arasında yer aldı. Altmış yedi yaşlarında iken 901 senesinde Bağdâd civarında vefat etti.

Sabit bin Kurre taklidçi bir âlim değildi. Yunanca ve İbrânice’den Arabça’ya yaptığı tercümeler ustaca yapılmış olup, gerekli gördüğü yerlerde kendi ilmî tahlîl ve tenkîdlerini, yorum ve îzâhlarını ortaya koymuştur. İlk defa diferansiyel ve integral hesaplarını o kullanmıştır. Bu sahadaki çalışmalarını yine İslâm âleminde yetişen meşhûr âlim Ebü’l-Vefâ Büzcânî geliştirmiştir. Sabit bin Kurre’nin önemli bir çalışması da cebiri geometriye uygulamasıdır. Böylece o analitik geometrinin babası kabul edilmektedir. Ayrıca Pisagor teoremi üzerinde de derinlemesine çalışarak genelleştirmeye çalışmıştır. İrrasyonel sayılar üzerinde çok çalışmış ve yeni postulatlar geliştirmiştir. Üçüncü dereceden denklem çözümünde geometrik metod denen bir metod bulmuştur.

Matematiğin bir kolu olan calculus’u keşfeden Sabit bin Kurre böylelikle bir çok buluşlara yol açmış oldu. Eğer Calculus olmasaydı, bir çok karışık problemlerin içinden çıkılamayacak, kanunların Dir kısmından faydalanmak mümkün olmayacaktı.

Sabit bin Kurre astronomi ve tıb alanında da çalışmalar yapmıştır. Astronomi sahasındaki çalışma ve başarılarını tetkik eden Francis Cormody “The Astronomical Works of Shabit bin Ouarra” adlı eserinde Sabit bin Kurre’nin güneş ve ayın faaliyetleri üzerindeki derin tetkiklerini ve vardığı dakik hesaplamaları değerlendirerek, bunların sırf mantıkî veya nazarî çalışmalar olmayıp gözlem ve deneye dayanan, tecrübî metodlarla elde edilen bilgiler olduğunu ifâde etmektedir. Ayrıca güneşin dünyâya uzaklığını hesaplamış ve bir güneş yılı uzunluğunu bulmuştur.

İlim tarihçisi S. B. Boyer “History of Mathematics” adlı eserinde Sabit bin Kurre hakkında; “Eğer onun çalışmaları olmasaydı, eski Yunandan intikâl eden matematik bilgileri uzun asırlar boyunca hiç gelişmeden kapalı kalacaktı” demektedir.

Sabit bin Kurre, matematik, tıb, astronomi ve felsefe alanında bir çok eser yazmış ve tercümeler yapmıştır. 1-Kitâb-ül-amel bil-Kurre, 2-Kitâbu tercemeti ve ihtisâr-il-macisti lil-Batlemyüs, 3-Kitâbu tercemeti coğrafiyat-il-ma’mûre li-Arşimed, 4-Kitâbu şerh-il-mu’tiyyati Oklidis, 5-Kitâbun fî kat’il-ustuvâre, 6-Kitâbun fîl-mahrut-il-mukâfi, 7-Kitâbun fî meşâhat-il-Eşkâl, 8-Kitâbun fil-mesâil-ü-hendesiyyeti, 9-Risâletun fil-murabba’i ve kutrihî, 10-Kitâbun fî ibtâ-il-hareketi fil-felek-ıl-bürûc, 11-Kitâb-ı hisâb-il-hey’eti, 12-Kitâb-ul-muhtasar fil-hendese, 13-Risâletun fî hareket-il-felek, 14-Kitâb-ul-medhal alel-mantık, 15-Kitâbun fin-nabz, 16-Risâle fil-cebr, 17-Kitâbun fî sebebi kevn-il-cibâl eserlerinden bâzılarıdır.

Sayısı yüzü bulan eserlerinin çoğu kayıptır. Onun eserleri islâm ve Avrupa ilim âleminde bir çok âlime doğrudan veya dolaylı olarak te’sir etmiştir. Galileo, Gamss, Nevton, Euler, Faraday ve daha bir çok batılı matematikçinin başarılarının temelinde muhakkak surette Sabit bin Kurre’nın direkt veya dolaylı yoldan te’siri mevcuttur. İslâm âleminde ise İbn-i Heysem ve El-Kindî onun çalışmalarından etkilenmişler ve nazariyelerini genişleterek umûmileştirmişlerdir. Matematiği bütün fen ilimlerinde temel kabul eden Sabit bin Kurre, ortaçağlardan günümüze ışık tutan bir matematik üstadı ve dehâsıdır. Asrımızda yeni ulaşılabilen bu keskin görüş, bu büyük âlimin ilmî dehâsını hâlâ yansıtmaktadır.