Fıkıh, tefsîr, astronomi ve matematik âlimi. İsmi, Mahmûd bin Mes’ûd bin Muslih el-Fârisî eş-Şîrâzî olup, lakabı Kutbüddîn’dir. 1236 (H. 634) senesi Safer ayında Şîrâz’da doğdu. Hafızası çok kuvvetli olan Kutbüddîn Şîrâzî, önce fen âlimi ve tabib olan babasından ilim öğrendi. Amcasından ve daha sonra da Zeki el-Berkeşâî Şems-ül-Ketbî’den tıb bilgileri öğrenek tabib oldu. Nâsireddîn Tûsî’den de matematik ve astronomi ilimlerini öğrendi.

Kutbüddîn Şîrâzî, ilim aşkı ile pek çok ülkeleri gezdi, İran, Irak, Suriye ve Anadolu’ya gitti. Sivas ve Malatya civarında bulundu ve kadılık yaptı. Oradan Şam’a elçi olarak gönderildi. Daha sonra Tebriz’e yerleşerek aklî ve naklî ilimlerde ders verdi. Çok talebe yetiştirdi. Zarîf ve latîfeci idi. Dımaşk’da da ders okuttu. Fakirleri gözetir, cemâatle namaza önem verirdi. Zamanın âlimleri ona, büyük âlim mânâsına gelen Şârih-ul-allâme dediler. Şîrâzî, 1311 (H. 710) senesi Ramazân-ı şerîf ayında Tebriz’de vefat etti.

Zehebî onun hakkında; “Kutbüddîn eş-Şîrâzî’nin itikadı düzgün ve kuvvetli olup, Kur’ân-ı kerîmin çok okunmasını söylerdi. Kendisi medh olunduğu zaman tevazu gösterir ve; “Keşke ben, Resûlullah’ın yaşadığı zamanda yaşasaydım da, kör ve sağır olsaydım. Belki Resûl-i ekremin mübarek nazarı bana rastlardı” derdi. Güzel huylu idi. Talebeleri ona çok hürmet ve saygı gösterirlerdi” demektedir.

Kutbüddîn Şîrâzî, çeşitli ilim dallarına ait bir çok eser yazdı. Eserlerinden bâzıları şunlardır: 1-Dürret-üt-tâc li gurret-ud-dîbâc-fil-Hikme: Matematik ve astronomi konusunda geniş muhtevalı ansiklopedik bir eserdir. Eserin astronomi ile ilgili olan bölümü, Tûsî’nin eserinin şerhidir. Matematik bölümünde ise geometri ve aritmetik kısımları mevcuttur. Aritmetik bölümü; a) Farklı türden olan sayıların özellikleri, b) Mantıkî bağıntılar, c) Poligonal sayılar, d) Oranlar olmak üzere dört kısma ayrılmıştır. Kutbüddîn Şîrâzî, sayıları çift, tek, mükemmel, eksik gibi türlere ayırmaktadır. Daha sonra bunlarla ilgili özellikleri ele almaktadır. Bu arada aritmetik dizinin toplamının kapalı formülünü bildirmektedir. Çeşitli sayı serilerini incelemekte, onların genel terimleri için formüller geliştirmektedir. Asal sayılar dizisini incelemiş bunları diğer sayılarla karşılaştırıp özelliklerini bildirmiştir. Mükemmel sayı olarak (2ⁿ-1). 2^n-1 ‘i tarif etmektedir. Böyle tarif ettiği diğer sayı dizileri, Sabit bin Kurra’dan sonra sâdece Kutbüddîn Şîrâzî’nin eserinde bulunmaktadır.

2-Nihâyet-ül-idrâk fi dirâyetil-eflâk: Astronomi alanında en önemli eseridir. Bu kitap, yalnız çok tafsîlâtlı bir astronomi eseri olmayıp, aynı zamanda jeodezi, meteoroloji, mekanik ve optik dallarında da bilgiler vermektedir. Esas olarak Nâsireddîn Tûsî’nin Tezkire adlı eserine dayanmakta ise de, ondan daha geniş olup, pek çok yenilikler ihtiva etmektedir. İbn-i Heysem ve Nâsireddîn Tûsî, gezegen yörüngelerinin kürevî yüzeylere teğet olduklarını ileri sürmüşlerdir. Kutbüddîn Şîrâzî, bunların ara sında bir mesafenin olabileceğine dikkat çekmektedir. Eserde ayrıca dünyânın durması veya hareket etmesine dâir uzun bir inceleme mevcuttur. Pek çok astronomik el kitapları gibi bu eser de kısmen coğrafî niteliğe sahiptir. Meselâ, denizler hakkında bilgi vermekte ve iklimleri, Bîrûnî’ye benzer şekilde anlatmaktadır.

3-İhtiyârât-ı Muzafferi, 4-Kitâb-üt-tuhfet-iş-şâhiyye fil hey’e : Astronomiye dâirdir. Nihâyet-ül-idrâk’ın bir şerhidir. Bu eser, 1281’de tamamlanmış olup, dört bölümden ibarettir. El yazması, Leningrad Devlet Üniversitesi Kütüphânesi’nde mevcuttur. 5-Kitâb-ut-tebsira fîl-hey’e, 6-Şerh-ut-tezkiret-un-Nâsırıyye: Nâsıreddîn Tûsî’nin Tezkiresi’nin şer-hidir. 7-Kitâbu fe’altü felâ takvimü fil-hey’e, 8-Risale fi hareket-idderece ven-Nisbe beyn-el-mustevî vel-münhanî: Dönme hareketi ve doğru ile eğri arasındaki münâsebet hakkında bir eserdir. 9-Risale fî beyân-il-hâce ilet-tıbb ve âdâb-il-etibbâ ve Nesâyahum: Tıbbın üzerine açıklamalar ve tabibin davranışı, vazifeleri hakkındadır. 10-Şerhu Hikmet-ül-İşrâk, 11-Feth-ül-mennân fi tefsîr-il-Kur’ân.

Şîrâzî, astronomi ile ilgili eserlerin yanında göz hastalıkları hakkında ve Fârisî olarak şiir şeklinde, dînî bir çok eser yazmıştır. Bu eserler Taşkent, Özbek Bilimler Akademisinde Şarkiyat El yazmaları bölümünde mevcuttur.

Kutbliddîn Şîrâzî, optik alanında büyük rol oynamışdır. Meşhûr talebesi Kemâlüddîn Fârisî başta olmak üzere bu alanda çalışan pek çok talebe yetiştirmiştir. Maalesef Kutbüddîn-i Şîrâzî’nin yazdığı eserlerin hiç biri basılmamış ve ilgili ilim adamlarının tedkîkine sunulmamıştır.