İsfehan ve Hemedan eyâletlerinde hüküm süren bir sülâle. Büveyhîlerin çöküşü sırasında Batı İran’da 1007 senesinde bağımsızlığını îlân eden Alâüddevle Muhammed bin Düşmenziyar, kısa bir süre sonra Selçuklular karsısında bağımsızlığını kaybetti. Alâüddevle, Büveyhî sultânı Fahrüddevle’nin hanımının dayısının oğlu olup, onun tarafından İsfehan’a vali tâyin edilmişti, İbn-i Kâkûye lakabı ile tanınan Alâüddevle, Hemedan ve Rey’i ele geçirdi. Bölgedeki bâzı kavimler ve bilhassa Taberistanlı Guzlar ile yaptığı uzun süren mücâdeleler yüzünden, ele geçirdiği bölgelere tam manâsıyla sâhibolrmadı. Bölgenin zengin gelirleriyle kuvvetli bir ordu meydana getirdi. Bir süre için Kâkûyiler hayli önemli bir hanedan durumuna geldiler. Sarayında, şâirler ile bilginleri himaye etti. Bunlar arasında ona ölümüne kadar vezirlik yapan meşhûr filozof İbn-i Sînâ da vardı. 1029 senesinde Gazneli Mahmûd, Rey’i alınca, İbn-i Kâkûye onajâbr olduu Sonra Sultan Mes’ûd tarafından İsfehîân valiliğine tâyin edildi. 1034 senesinde isyan eden İbn-i Kâkûye, Gazneliler, tarafından iki sefer mağlûb edildi ve İsfehan’ı kaybetti. İki sene sonra şehri geri almaya çalıştı ve bir süre sonra, buna muvaffak oldu. İsfehan’ın etrafını 1037 senesinde surlarla çevirdi. Alâüddevle ibni Kâkûye 1041 senesinde öldü. İbn-i Kâkûye’nin yerine büyük oğlu olan Ebû Mensur Ferâmûz, İsfehan’da tahta geçti. 1047 senesinde Selçuklu Sultânı Tuğrul Bey, İsfehan’ı ele geçirdi ve payitaht yaptı. Şehri çevreleyen surları yıktırdı ve kendisine bağlı kalması şartıyla, toprakların Ebû Mensur’un elinde kalmasına izin verdi. Buna ilâveten Ebû Mensur’un diğer kardeşi Gerşâsp, Hemedan ve Nihavend dolaylarında babasının yerine geçmişti. Oğuzların reîsi Göktaş ile sulh anlaşması yapan Gerşâsp onun kızı ile evlendi. Fakat Oğuzlar bir süre sonra anlaşmayı bozarak tekrar hücûma geçtiler ve Gerşâsp’ı Kinkavar kalesine ilticaya mecbur bıraktılar. Tuğrul Bey 1042 senesinde Hemedan’ı ele geçirince, Gerşâsp’ın Kinkavar’ı teslim etmesini istedi. Fakat Gerşâsp buna yanaşmadı. 1044 senesinde Gerşâsp Hemedan’ı tekrar ele geçirdi. Ertesi sene Tuğrul Bey, kardeşi Yınal’ı bu şehri ele geçirmek için gönderdi. Yınal, Hemedan ve Kinkaver’i zabt edince, Gerşâsp, Büveyhî sultânı Ebû Kalicâr’a sığındı. 1049 senesinde İsfehan’a giden Gerşâsp, Selçuklu ile yapacağı savaş için yardım arayan Gazneli Mevdûd’un tekliflerini kabul etti. Fakat yanına giderken çölde bir çok askeri zayi oldu. Hastalanarak geri dönmek zorunda kaldı ve 1051 senesinde Ahvaz’da öldü.

Ebû Mensur’un oğlu Ali, babasının vefatından sonra Yezd’de tahta çıktı. Sultan Melikşâh’ın halası Arslan Hâtûn ile evlendi. 1095 senesinde Suriye Selçukluları sultânı Tutuş’un yanında savaşırken öldü. Yerine oğlu Ebû Kalicâr Gerşâsp geçti. Ebû Kalicâr da babası gibi Yezd hükümdarı sıfatı ile Selçukluların hizmetinde idi. Ebû Kalicâr, Sultan Muhammed ve Sencer’in kız kardeşi ile evlendi. İktâ’nın, Sultan Mahmûd tarafından elinden alınıp Karaca Saki’ye verilmesi üzerine Sencer’in himayesine geçti. Sultan Sencer’in yanında muharebelere katıldı. Ebû Kalicâr 1119 senesinde yapılan bir muharebede ölünce, hanedan son buldu. Ebû Kalicâr’ın geride kalan iki kızına atabeg tâyin edilen Sam ve kardeşi İzzeddîn Lenger, bu kızlarla evlenerek ülkeyi idare ettiler. Bu atabeglere ve soylarından gelenlere Yezd Atabegleri denildi.

KÂKÜYÎ SULTANLARI