Semerkanddaki Meraga Rasathânesi’nde yetişen büyük fen âlimi. İsmi, Muhammed bin Fadıl bin Ali bin Muhammed el-Miskînî’dir. Kadı Semerkandî adıyla meşhûr oldu. Doğum ve vefat târihi kesin olarak bilinmemekte ve hayâtı hakkında kaynaklarda fazla bir bilgi bulunmamaktadır. Kadı Semerkandî, Uluğ Bey’in yanında yetişmiştir. Hümâyûn Şâh’ın (1530-1556) ilim meclislerinde bulunurdu. Cevâhir-i ulûm-i Hümâyûnî ismiyle yazmış olduğu ansiklopedik bir eseri Hümâyûn Şâh’a ithaf etti.

Kadı Semerkandî bu eserinde, müslüman ilim adamlarından yaptığı nakilleri yüz yirmi bölüm altında toplamıştır. Her bölüm, detaylı bir eser olabilecek şekilde uzun hazırlanmıştır. Fahreddîn Râzî’nin metodunu tâkib etmiştir. İlk baştaki giriş bölümünde ilim ve ilim adamının kıymetini bildirmektedir. Daha sonra üç ana bölüm gelmektedir. Her ana bölümün alt bölümleri vardır. Her alt bölümün de sayıları on iki ilâ otuz üç arasında değişen bâbları mevcuttur. Eserin 25 bölümü, tabiat ilimleri hakkındadır. Bunların başında fizik gelmekte, madde, uzay, hareket, denge ve çekim gibi ana bilgiler verilmektedir. Maddenin sonsuz olarak küçük parçalara ayrılabileceği görüşü ve buna karşı olan görüşler ayrıntılı olarak verilmektedir. Zelzele, yağmur, fırtına gibi tabiattaki hâdiseler meydana gelme süreci içinde açıklanmaktadır. Gezegenlerin yörüngelerinin dairevî olduğu bildirilmekte ve yeryüzünün gezegenler sistemindeki özel yerine işaret edilmektedir. Hayvanlar iki bölümde incelenmiştir. En fazla bahsedilen hayvan, at ve doğandır. Hayvanların çoğalmaları, alışkanlıkları, özellikleri ve genel hastalıkları için tedâvî şekilleri verilmiştir. Yaklaşık olarak otuz tür hayvandan ve özelliklerinden bahsedilmiştir.

Eserde astronomiye altı bölüm ayrılmıştır. Kadı Semerkandî, el-Me’mun’dan Uluğ Bey’e kadar yapılan astronomi araştırmalarını tedkîk edip, bunları’zekî talebeler için bu bölümlerde özetlemiştir. Astronomi âleti usturlab’dan söz edilerek, nasıl kullanılacağı bildirilmiştir. Daha sonra astronomiye yakın ilim olan coğrafya için iki bölüm ayrılmıştır. Burada dünyânın büyüklüğü, çevresi, mevsimlerin uzunlukları tartışılmaktadır. Coğrafyanın diğer önemli bir bölümü ise yolcular için çeşitli yol rehberlerinin hazırlanmasıdır. Kadı, bu tür bilgileri sanki kendisi oralarda bulunmuş gibi canlı vermiştir.

Kimya ile ilgili bölümde yirmiden fazla fasıl mevcuttur. Burada toprak, bitki ve hayvanla ilgili bütün organik ve inorganik bileşikler konu edilmiştir. Bu arada pek çok kimyevî âletin tarifi yapılmıştır. Bu âletlerin büyük bir kısmı günümüzde kullanılmaktadır.

1258 senesinde Bağdâd’ın Moğollar tarafından istilâsı, İslâm medeniyetinde bir dönüm noktası olmuş büsbütün gerileme görülmüştür. Kadı Semerkandî’nin 1539 senesinde yazılmış olan eseri, bu gerileme döneminden sonra ortaya çıkması ve yeniden parlamaya başlayan İslâm medeniyetinin habercisi olması bakımından mühimdir.