Evliyanın büyüklerinden. Künyesi Ebû Abdullah’dır. Basra’da doğdu. Doğum târihi kesin olarak bilinmemektedir. 857 (H. 243)’de Bağdâd’da vefat etti. Nefsini çok hesaba çektiği için, Muhasibi lakabı ile meşhûr oldu. Aslen Bağdâdlıdır. Zamanında Bağdâd’ın en büyük âlimlerindendi. Yezîd bin Harun ve daha bir çok âlimden rivayette bulunmuştur. Kendisinden de; Ebû Abbâs bin Mesrûk, Ahmed bin Hasen bin Abd-ül-Cebbâr es-Sûfî, Cüneyd-i Bağdadî, İsmail bin İshâk es-Serrâc, Ebû Ali Hüseyn bin Hayran el-Fakîh ve daha başka büyük âlimler rivayette bulunmuşlardır. İmâm-ı Şafiî hazretleri ile aynı asırda yaşamıştır. Şafiî mezhebindendir.

İlimde yetişip tasavvufda yükseldikten sonra, insanlara doğru yolu göstermekle meşgul olmaya başladı. Onun bu hâlini Ahmed bin Hanbel hazretlerine arz edip; “Haris el-Muhâsibî tasavvuf ile alâkalı mevzulardan bahsediyor. Bunlara âyet-i kerîme ve hadîs-i şerîflerden delîl getiriyor. Onu dinlemek istemez misin?” dediler. Ahmed bin Hanbel (rahmetullahi aleyh); “Evet, dinlemek isterim” dedi. Nihayet bir gece yanına gitti. Gece sabaha kadar sohbetini dinledi. Haris el-Muhâsibî ve yanında bulunanlar da dîne uygun olmayan bir şeye rastlamadı ve onun fâzîletli bir zât olduğunu söyleyip takdirlerini bildirdi.

Haris el-Muhâsibî hazretleri nefsini devamlı hesaba çeker, kötülüklere meyletmemesi için elinden geleni yapardı. Bu hususta şöyle buyurmuştur: “Nefsini hesaba çekenlerin bir takım güzel hususiyetleri vardır. Onlar, bu hasletleri sebebiyle yüksek derecelere kavuşmuşlardır Onlara göre, insan azmedip, nefsinin arzu ve isteklerine uymazsa, manevî yönden ilerlemesi mümkündür. Şu hasletleri elde etmeğe çalışan, faydalarını görür: 1-Doğru ve yalan yere yemin etmemek. 2-Yalan söylememek. 3-Verdiği sözde durmak. 4-Lanet etmemek. 5-Kimseye beddua etmemek. 6-Allahü teâlânın rızâsı için sabırlı ve tahammüllü olmak. 7-Haramlardan sakınmak. 8-Kendisini başkasından büyük görmemek. 9-Kimsenin kalbini kırmamak. 10-Gelen belâ ve musibetlere sabretmek, 11-Allahü teâlânın emirlerini yerine getirmek.”

Yine buyurdu ki: “Kim Cennetliklerden olmayı isterse, sâlih kimselerle beraber olsun.”

“Kulluk, insanın, acizliğini idrâk edip anlamasıdır.”

“Eziyetlere katlanmak, kızmamak, güler yüzlü ve tatlı sözlü olmak, güzel ahlâktandır.”

“İnsanlar medhetse de, zâlim olan kimse dâima pişmanlık içindedir.”

“Kanaatkar kimse, aç bile olsa, gönlü zengindir. Malı ve mülkü ne kadar olursa olsun hırs sahibi dâima fakirdir.”

“İlim sahipleri, Allahü teâlâdan daha çok korkar. Zühd, insanın kalbini dünyâ sıkıntılarından uzak tutar. Allahü teâlânın yüceliğini ve büyüklüğünü tanımak, tövbe etmeyi te’min eder.”

“Her şeyin bir cevheri, özü vardır. İnsanın cevheri de akıldır. Aklın cevheri sabırdır. Kim Allahü teâlânın verdiği nimetlere şükretmezse, o nîmetin elinden alınmasını istemiş olur.”

“İnsan, nefsiyle mücâdele edip onun arzu ve isteklerine mâni olmalıdır.”

“Cesede göre başın durumu ne ise, sabrın da îmâna göre durumu öyledir.”

“Namazı artık dünyâdan ayrılıyormuş gibi kıl.”

“Kadere, hayrın ve şerrin Allahü teâlâdan olduğuna kâmil derecede inanmadıkça asla îmânın tadı alınmaz.”

“Günahlar gaflet getirir. Gaflet ise, kalbin katılaşıp kararmasına sebeb olur. Bu hâl, insanı Allahü teâlâdan uzaklaştırır. Allahü teâlâdan uzaklık ise, Cehennem’e götürür.”

“Câhillerin ahlâkından, günahkârların meclisinden, kendini beğenenlerin iddialarından, mağrurların isteklerinden, ümitsizlerin ümitsizliklerinden sakın ve uzak dur. Hak ile amel et. Allahü teâlâya güven. Emr-i mâruf ve nehy-i anil münker yap.”

“Her hâlin esâsı, doğruluk ve ihlâstır. Doğruluktan; sabır, kanâat, zühd, rızâ ve ünsiyet, ihlâstan; korku, sevgi ve haya doğar.”

“Şu üç çeşit muhabbet çok mühimdir. Birincisi, ibâdeti günâha tercih etmek suretiyle Allahü teâlâyı sevmektir. İkincisi, kuvvetli bir îmân ile Resûlullah sallallahü aleyhi ve sellem efendimizi sevmektir. Üçüncüsü de, Allah için mü’minleri sevmektir. Bunun alâmeti mü’minlere eziyet etmemek ve faydalı olmaktır.”

Haris el-Muhâsibî hazretlerinin eserleri: 1-Âdâb-ün-nüfûs, 2-Şerh-ul-mârifet, 3-El-Menâsil-fî’z-zühd ve gayrihi, 4-El-Ba’s ve’n-Nüşûr, 5-Er-Riâye li-hukûkıllah azze ve celle, 6-El-Halvet ve’t-tenekkul fi’l-ibâdet, 7-Muâtebet-ün-nefs, 8-Risâlet-ül-müsterşidîndir.