Hadîs, fıkıh ve tefsir âlimi. İsmi, Muhammed bin Abdullah bin Hamdeveyh bin Nu’aym en-Nişâbûrî et-Tahmânî’dir. Hâkim denmekle meşhûrdur. Künyesi Ebû Abdullah olup, ibn-ül-Beyyi’ diye de tanınır. Hadîs âlimlerinin en üstünlerinden, sika yâni güvenilir bir zât idi. Hadîs ilminde hâkim idi. Yâni râvîlerinin hâl tercümeleri ile beraber, sekiz yüz binden ziyâde hadîs-i şerîfi ezbere bilirdi. Bu ve diğer ilimlerde çok kitap yazdı. İlimde, fazîlette, Allahü teâlâyı tanımakta ve hafızasının kuvvetliliğinde çok yüksek idi. 933 (H. 321) senesinde Nişâbûr’da doğdu. 1014 (H. 405)’de vefat etti. Hadîs âlimlerinin reîsi durumunda idi.

Hâkim Nişâbûrî, küçük yaşta ilim öğrenmeye başladı. İlim öğrenmek için, Hicaz’a ve iki defa Irak’a gitti. İbn-üs-Semmâk, Da’lec bin Ahmed, Ebû Ali el-Hâfız, Ebû Sehl bin Ziyâd, Muhammed bin Salih bin Hânî gibi büyüklerden (r. aleyhim) ilim öğrendi. Hocalarının sayısı iki binden fazladır. Kendisinden de; Ebû’l-Hasen Dâre Kutnî, Ebü’l-Kâsım Kuşeyrî, Ebû Bekr Beyhekî ve başka bir çok büyük zâtlar (rahmetullahi aleyhim) ilim öğrenip, pek çok hadîs-i şerîf rivayet etmişlerdir.

Hâkim Nişâbûrî’nin (rahmetullahi aleyh), Allahü teâlânın emir ve yasaklarının muhafazası ve yayılması için yaptığı hizmetler, âlimler tarafından iftiharla bildirilmektedir. Rivayet olunan hadîs-i şerîflerin metin ve senetlerindeki incelikleri, sahîh olup olmadıklarını, râvîlerinin durumlarını, zamanında ondan daha iyi bilen yoktu ve devrinin bir tânesi id. İlim ve irfan âşıkları, hadîs-i şerîf öğrenmek için her taraftan yanına gelirlerdi. Konuşması tatlı, hoş sohbet bir zât idi. Güzel ve te’sirli sözleri, dinliyenlerin kalblerini ferahlandırır, ruhlarını cezbederdi. Ehl-i sünnet büyüklerine olan hürmet ve ta’ziminin çokluğu, eserlerinde görülmektedir.

Hâkim Nişâbûrî’nin bin civarında eserinin bulunduğu, kaynaklarda kaydedilmektedir. Tahrîc-üs-Sahîhayn, Târihu Nişâbûr, Fedâil-üş-Şâfiî, Fevâid-üş-şüyûh, Emâli’l-aşiyyât, Terâcim-üş-Şûyûh, Ulûm-ül-hadîs, Kitâb-ül-ilel, Kitâb-ül-emâlî gibi eserlerinin yanısıra, Ma’rifetü-ulûm-il-hadîs, Târîhu Ulemâ-i Nişâbûr, El-Medhal ilâ ilmi’s-sahîh ve El-Müstedrek ales-Sahîhayn gibi kitapları bilinenlerin en önemlilerindendir.