Ekliptik meyli ilk defa tesbit eden büyük astronomi ve matematik âlimi. İsmi, Ahmed bin Muhammed bin Kesîr el-Fergânî olup, künyesi Ebü’l-Abbâs’dır. Batı bilim dünyasında Alfraganus adıyla tanınır. Fergana’da bulunan ünlü bir Türk ailesine mensuptur. Dokuzuncu asır başlarında dünyâya geldiği, 861 senesinde hayâtta olduğu ve bu târihten kısa bir süre sonra öldüğü kabul edilmektedir.

İlim tahsîlini, zamanının kültür merkezi olan Fergana’da yaptı. Sonra o devirde İslâm âleminin devlet ve ilim merkezi olan Bağdâd’a gitti. Kısa sürede kendisini tanıtan Fergânî, astronomi ve matematik konusunda kendisini kabul ettirdi. Abbasî halîfeleri Me’mun, el-Mu’tasım, el-Vâsık ve el-Mütevvekkil devirlerinde önemli ilmî araştırmalar yaptı ve bir çok eser yazdı. Halîfe Mütevekkil, konusunda söz sahibi olan Fergânî’yi 861 senesinde, Nil kıyısında yapılan ölçüm işlerine nezâret etmesi için Mısır’a gönderdi.

Fergânî, astronomi, matematik, coğrafya ve mekanik sahalarında çalışmalar yaptı. Bunlar arasında, astronomiye daha çok ağırlık verdi. İlmî çalışmalarında deneye dayanan inceleme ve araştırmalar yaptı. Gök cisimlerinin hareketleriyle uğraştı. Kur’ân-ı kerîmin ve aklın prensiblerine uygun olmayan Batlemyüscü astronomiyi ilk defa tenkid edenler arasında yer aldı. Gök cisimlerinin, Batlemyüs ve izindekilerinin iddia ettiği gibi akıl dışı bâzı rûhîcisimler olduğunu kabul etmedi. Onların aklî, katı, homosentrik ve eksantrik dâireler şeklinde hareketlere sahip olduklarını ispatladı. Kâinatın ve gezegenlerin hacim ve büyüklükleri ile birbirlerine uzaklıklarını inceledi. Yaptığı hesaplamalar, Kopernik’e kadar batı astronomisinde değişmez ölçüler olarak kabul edilerek asırlarca kullanıldı. Fergânî, güneşin yarıçapının uzunluğunun 3250 Arab mili olduğunu söyledi. Bu 6. 410.000 metre ve 3. 990 İngiliz miline eşittir.

Fergânî, güneşin de kendine göre hareketi olduğunu, ilim târihinde ilk defa keşfeden âlimdir. Onun devrine kadar gök cisimlerinin hareketi biliniyordu. Ancak güneşin de bir yörüngesi bulunduğunu, kendi etrafında batıdan doğuya doğru döndüğünü ilk defa Fergânîtesbit etti. Ayrıca 41 sene devam eden astronomi incelemelerinde enlemler arasındaki mesafeyi de hesapladı.

Fergânî, güneş tutulmasını önceden tesbit eden bir usûl de buldu. Bu usûlle 842 senesinde bir güneş tutulması olacağını önceden tesbit etti ve o gün bu konuda rasatlarda bulunup incelemeler yaptı. Dünyânın yuvarlak olduğu konusunda yeni delîller gösterdi.

Ahmed Fergânî, zamanında İslâm âleminde Hâsib yâni matematikçi olarak da tanınmıştı. Bilindiği gibi astronomi çalışmaları matematiğe dayanmaktadır. Eserlerinden, bu alanda da söz sahibi olduğu görülmektedir. Fergânî’nin derin bilgiye sâhib olduğu diğer bir saha da coğrafyadır. Matematikî coğrafya alanında çalışmalar yaptı. Bu saha o devirde astronominin bir dalı sayılıyordu. Fizik ve mekanik konusunda da Fergânî’nin çalışmaları vardır. Çizimini kendi hazırladığı ve yapımına nezâret ettiği Nil nehri sularının hızını ve seviyesini ölçen Mikyâs-ül-Cedîd adlı bir âlet yaptı.

Fergânî’nin astronomi ile ilgili eserlerinden altısı günümüze kadar ulaşabilmiştir. Bu eserlerin en önemlisi Cevâmiu ilm-in-Nücûm vel-hareket-is semâviyye’dir. Gök cisimlerinin hareketi ile ilgili bir astronomi kitabı olan bu eserin yazma nüshası Oxfort, Paris, Kahıre ve Amerika’da Princeton Üniversitesi Kütüphânesi’nde bulunmaktadır. Arabça yazılan bu eser Johonnes Hispalensiz ile Cremonalı Gerard tarafından Latinceye tercüme edilmiş ve 1493 de Ferrara’da, 1537’de Nürnberg’de, 1546’da Pâris’de basılmıştır. Jacop Anatoli’nin yaptığı İbrânîce tercüme ise, 1590 yılında Frankfurt’ta ve şerhiyle birlikte 1669 senesinde Amsterdam’da neşredildi.

Diğer eserleri şunlardır: 1-Usûl-ü ilm-in-Nücûm: Yıldızlarla ilgili bir eserdir. 2-El-Medhal ilâ ilm-i Hey’et-il-eflâk, 3-Kitâb-ül-Füsûl-is-Selâsin (Bu üç eserin Paris, Oxfond, Kahire ve Amerika kütüphanelerinde bir çok yazmaları vardır. Latinceye çevrilen bu eserler, çeşitli târihlerde Avrupa’nın bâzı şehirlerinde basılmıştır.) 4-Astronominin unsurları, 5-El-Kâmil fil-Usturlâb, 6-Fî san’at il-Usturlâb.

Ahmed Fergânî, halîfe el-Me’mun’dan başlıyarak el-Mütevekkil zamanına kadar el-Cezîre’de yaptığı araştırmalar, yazdığı eserler ve bulduğu ölçüm aletleriyle, zamanın önde gelen âlimleri arasında yer aldı. Onun astronomi, matematik, coğrafya” ve mekanik sahasındaki çalışmaları bu ilim dallarının gelişmesine önemli ölçüde yardımcı oldu. Onların temellerini güçlendirdi ve yeni gelişmelere yol açtı. Daha sonraki devirlerde aynı konularla ilgilenen âlimler, Fergânî’nin eserlerinden istifâde ettiler. Fergânî’nin te’sirleri o devirdeki bütün Türkistanlı âlimlerin üzerinde görülmektedir.

Fergânî’nin te’siri, Avrupalı bilginler üzerinde de görülmektedir. Latince’ye tercüme edilen eserleri, asırlarca Avrupa üniversitelerinde okutuldu. Cevâmiu ilm-in-nücûm ve’l-hareket-is-semâviyye adlı eseri yediyüz sene müddetle Avrupa’da rakipsiz kaldı ve sahasında otorite kabul edildi. Bu eser, D. Alembert’in en çok saygı duyduğu eserler arasında yer aldı. Hazırladığı zîycler, Fransız matematikçisi D. Alembertve Laplance’nin en çok faydalandığı eserler arasında yer aldı