Kuzey Afrika’nın Fas bölgesinde on altıncı asrın başlarından îtibâren hâkimiyet kuran ve günümüze kadar devam eden hanedan. Kendilerinin Peygamber efendimizin sallallahü aleyhi ve sellem torunu Hasen’in (radıyallahü anh) soyundan geldiğini iddia eden ve şürefâ (şerîfler) adı verilen bu hânedana Şürefâ-i Haseniyye de denilmektedir. Bu hanedanın devlet idaresinde hâkifn olduğu devir iki döneme ayrılmıştır.

1-Sa’dîler: Hazret-i Hasen’in soyundan veya Peygamber efendimizin sallallahü aleyhi ve sellem süt annesi Malîme Hâtun’un mensûb olduğu Benî Sa’d kabilesinden oldukları iddia edilen ve kendilerine Şürefâ denilen kimseler, on dördüncü yüz yıl sonlarında Arabistan yarımadasından gelerek Fas bölgesinde yerleştiler. Bu bölgedeki Vattâsîlerin iktidarının zayıflamasından istifâde ederek Fas’ın Süs bölgesinde hâkimiyet kurmaya başladılar. 1511 (H. 916) senesinde Tağmaderet Şerîfi, hıristiyanlarla mücâdele için müslümanlar tarafından yapılan reîslik teklifini kabul etti. Böylece Sa’dîler hâkimiyeti kuruldu. 1549 (H. 956)’da Vattâsîleri Fas şehrinden uzaklaştırıp kendi iktidarlarını kuzeye doğru yaydılar. 1578 (H. 986)’da Portekizlilerin hücûmlarını geri püskürttüler. Cezayir Türklerini de mağlûbeden Sa’dîlerin reîsi Ahmed el-Mensûr, Timbaktu’yu zabt etti ve Gao’daki Askia krallığını ortadan kaldırdı. Senegal kıyılarından Gorni’ye kadar Batı Sudan, Sa’dîlerin hâkimiyeti altına girdi. Başkent olarak Merrakeş’i îmâr edip, emsalsiz âbidelerle süslediler.

Onyedinci yüz yılda Fas’ın çeşitli bölgelerinde bağımsızlık hareketleri baş gösterdiği için Sultanlığın birliği zayıfladı. 1659 (H 1069)’da İngiltere ve Hollanda’nın yardımlarına rağmen Sa’dîlerin hâkimiyeti son buldu.

SA’DÎLERİN HÜKÜMDARLIK DÖNEMLERİ

2-Filâlîler; (Hasenî veya Scilmasa şerîfleri): Fas’ın doğusundaki Tâfilât bölgesinde yaşadıkları için Filâlîler adı verilen Şürefâ; Sa’dîler yıkılırken çıkan kargaşalıktan istifâde ederek hâkimiyetlerini kuvvetlendirdiler. Mevlâ er-Reşîd, Fas’ı zabt ederek, batıdaki Merrakeş’i alıp Şerîfler Devleti’ni yeniden kurdu. Abîd-el-Buhârî veya El-Bevâhir denilen siyah kölelerin de yer aldığı büyük bir ordu teşkil etti. Filâlîler, hanedan reîslerine sultan ünvanını verip, Halîfe olduklarını bile iddia ettiler. Hıristiyanlara karşı mücâdele edip, İspanyolların elinde bulunan Sekte dışında; el-Mehdiyye, Larache, Asîlâ ve Tanca’yı geri aldılar. Cezayir Türklerine karşı başarılı olamadılar ve hâkimiyeti korumak için halka karşı şiddetli müeyyidelere baş vurdular. Zaman zaman iç mücâdeleler ve taht kavgaları ortaya çıktı. On sekizinci yüz yılda tekrar kuvvetlenen Filâlîler, Atlas Okyanusu sahillerindeki Portekiz hâkimiyetine son verdiler. Bu sırada içeride birtakım karışıklıklar çıktı. Kuzey Avrupa devletleriyle ticarî münâsebetler kurarak içteki istikrarsızlığın kaynağı olduğunu kabul ettikleri mâlî sıkıntıları gidermeye çalıştılar.

Alınan bütün tedbirlere rağmen içeride huzur ve istikrarı sağlayamadılar. Büyük karışıklıklar ve isyanlar baş gösterdi. 1844 (H. 1260)’da Fransızlara, 1859 (H. 1277)’de İspanyollara karşı yapılan savaşlarda yenildiler. 1860 (H. 1277)’de yapılan Tetuan barış andlaşmasıyla, İspanya’ya bir mikdâr arazî ve tazminat ödediler. Devlet otoritesinin zayıflaması ve mâlî yapının tamamen bozulması üzerine, Avrupa devletleri Fas’ın iç işlerine karışmaya başladılar. 1911 (H. 1329)’da Fas civarında bulunan Arab ve berberî kabîleleri Filâlî sultânına isyan edip, sarayında muhasara altına aldılar. Sultan, Fransız hükümetinden yardım istemek zorunda kaldı. Fransız hükümetinin, General Moinier’in idaresinde gönderdiği kuvvetler, muhasaradan kurtararak geriye döndü. Fakat karışıklıkların arkası kesilmedi. Durumdan istifâde eden İspanya, önceki andlaşmalara dayanarak Larache ve el-Kasr mıntıkasını işgal etti. Almanya da kendisine bâzı tâvizler istediyse de, 1912 (H. 1330)’da yapılan andlaşmayla Filâlîler, Fransız himayesine girdi. Fakat Fas, birincisi; beynelmilel özellikteki Tanca bölgesi, ikincisi; Rîf, Efnâ, Sebte ve civarındaki İspanyollara bırakılan bölge, üçüncüsü de; bu bölgeler haricindeki Fransız himayesindeki bölge olmak üzere üç kısma ayrıldı. Görünüşte Fas şerîfi Tâfilat, Merrakeşve Süs sultânı ve Emîr-ül-mü’minîn ünvanıyla anıldı ve onun adına hutbe okutuldu. Fakat, hakîkatte Fas ülkesi yabancı devletlerin işgali altına girdi.

1912 (H. 1330)’da Fransa ile Fas şerîfi Mevlay Abdül-hâfız arasında yapılan andlaşma gereğince, Fas tamamen Fransa’nın himayesine girdi. Fransız komiseri, devletin dış işlerinde ve kânunların yapımında etkili oldu. 1956 (H. 1375)’de Fas, bu himaye idaresinden kurtularak bağımsızlığına kavuştu. Bugünkü Fas hükümdarı, Şürefâ-i Filâliyye’den olup, Filâlî hanedanının hâkimiyeti devam etmektedir.

FİLALÎLERİN İKTİDAR DÖNEMLERİ