Orta Anadolu’da on dördüncü asırda kurulan bir beylik. Anadolu Selçuklu Devleti yıkıldıktan sonra, onun idaresinde bulunan bâzı yerler İlhanlıların eline geçti. Anadolu’daki topraklar, İlhanlılar tarafından gönderilen genel valiler tarafından idare edilmeye başlandı. Bu valilerin en kudretlisi ve sonuncusu, Emir Çoban’ın oğlu Demirtaş idi.

Demirtaş, vali olarak gönderildiği zaman, hükümdarın naibi olan babasının nüfuzuna güvenip, bağımsızlığını îlân ederek, devlet kurma sevdasına düştü. Ona bu cesareti; sultanın yaşının küçük olması ve Anadolu’nun karışık durumu vermişti. Babası Emir Çoban, büyük bir kuvvetle üzerine gelince, bu sevdadan vazgeçti ve affedildi.

Anadolu valisi Demirtaş, kardeşi Dımışk Hoca’nın öldürülmesi ve babasının İlhanlı hükümdarı Ebû Saîd Bahadır ile arasının açılması yüzünden Anadolu’da fazla kalmıyarak, 1328 senesinde Türk-Memlûk Saltanı Melik Nasır Mehmed’e iltica etti. Oraya giderken kayınbiraderi Eretna’yı vekil olarak bıraktı. Eretna, Sultan Ebû Saîd’e bağlılığını bildirip, Demirtaş’ın yerine gönderilen Büyük Şeyh Hasan’a itaat ederek, mevkiini muhafaza etti. O, bu müddet içerisinde bir taraftan Anadolu halkına kendisini sevdirmiş, diğer yandan da beyler üzerinde sağlam bir nüfuz kazanmıştır.

Ebû Saîd Bahadır Hân’ın 1335 senesinde veliahd bırakmadan ölmesi, bâzı karışıklıklara sebeb oldu. Büyük Şeyh Hasan, Eretna’yı yerine vekil bırakarak İran’a döndü. Bu durumdan faydalanan Eretna, Memlûk Sultânına haber göndererek, onun himayesine girdi. Demirtaş’ın oğlu Küçük Şeyh Hasan’ın üzerine gelen ordusunu 1343 senesinde, Sivas-Erzincan arasında yendi. Böylece, durumunu kuvvetlendirdi ve şöhretini artırdı. 1349 senesinde de bağımsızlığını îlân etti ve Alâeddîn ünvanını alarak sultan oldu. Adına hutbe okuttu ve para bastırdı. Anadolu Beyleri üzerinde otorite sahibi oldu.

Sivas, Kayseri, Niğde, Tokat, Amasya, Erzincan, Şarkî Karahisar, Niksar, Canik, Develi Karahisar gibi önemli şehir ve kasabalar Sultan Alâeddîn Eretna’nın hükmü altında idi. Önceleri Sivas olan devlet merkezi, sonra Kayseri’ye taşındı.

Kurduğu devlete adını veren ve Türkiye târihinin en zor döneminde Anadolu umûmî valisi ve Sultan ünvânıyle görev yapan Alâeddîn Eretna Bey, 1352 senesinde Kayseri’de vefat etti. Eratna, Arabçayı fasîh olarak konuşurdu. Âlim, hayırsever, ileri görüşlü, cesur bir zât idi. Büyük âlim Tâcüddîn Subkî, Tabakât-ı Şâfîiyye adlı eserinde, Eretna’dan âlim olarak bahsetmekte ve ilmî kudretini anlatmaktadır. Vefatı; Anadolu, Irak ve Suriye’de büyük üzüntüye sebeb oldu. Eretna, İlhanlılar devrinde Anadolu’da meydana gelen kargaşayı; tâkib ettiği usta siyâseti, adaleti, şefkati ve yüksek otoritesiyle ortadan kaldırarak, arzu ettiği birliği kurmuştu. Onun huzur ve sükûna kavuşturduğu Anadolu’ya, âlim ve emirler akın etmişlerdi.

Devrin tarihçileri, Sultan Alâeddîn Eretna hakkında; “Çok hayırlı, iyi bir müslümandı. Dînine bağlı olup fîsebîlillah İslâmiyet’in koruyucusu ve savunucusu idi. İlim adamlarını severdi. Âlimleri meclisine alır, onların karşılıklı konuşmalarını dinler ve fikirlerinden faydalanırdı. Akıllı, tedbîrli ve bilgili bir melik idi. Zamanı, saadet içinde geçti” demektedirler.

Eretna’nın yerine, emirlerin kararıyla küçük oğlu Gıyâseddîn Mehmed Bey hükümdar oldu. Ağabeyi Cafer Bey, isyan etti ise de, yapılan muharebede yenilerek Mısır’a kaçtı. Mehmed Bey, çok genç olduğu İçin, devleti, Vezir Ali Şah idare ediyordu. 1364 senesinde Vezir Ali Şah isyan ederek, Kayseri üzerine yürüdü. Mağlûb olan Sultan Mehmed Bey, Memlûk Sultânı Eşref Şâban’dan yardım istedi. Mısır’dan gelen yardım ile kuvvetlenen Mehmed Bey, veziri mağlûb etti. Hoca Ali Şah muharebede öldü.

Mehmed Bey, 1365 senesinde bâzı beyler ve ümerâ tarafından öldürülünce, yerine küçük yaştaki oğlu Alâeddîn Ali Bey geçti. Bu durumu fırsat bilen Karamanoğlu Alâeddîn, Niğde ve Aksaray’ı işgal etti. Daha sonra Karamanoğlu Kayseri’yi de ele geçirince, Ali Bey Sivas’a kaçtı. Orada bir müddet hapiste kaldıktan sonra kurtarılan Ali Bey, tekrar sultan oldu. Kayseri kadısı Burhâneddîn Ahmed’i vezir yaptı. On beş sene süren hükümdarlığı çok silik geçen Ali Bey, 1380 senesinde taundan öldü.

Ali Bey’in ölümü üzerine, yedi yaşındaki oğlu, İkinci Mehmed Bey hükümdar îlân edildi. Şarkî Karahisar Beyi Kılıç Arslan nâib oldu. Amasya emîri Hacı Şâdtjeldi Paşa, idareyi ele geçirmek için Sivas üzerine yürüdü ise de, Kılıç Arslan’ın nâib olduğunu duyunca, Amasya’ya çekildi. Kılıç Arslan’ın, Kadı Burhâneddîn-i merkezden uzak tutmak için, Karahisar’a göndermek istemesi, aralarının açılmasına yol açtı. Kadı Burhâneddîn, bir süre sonra, Kılıç Arslan’ı ve onun amcası Keyhüsrev’i öldürdü ve İkinci Mehmed’e nâib oldu. 1381 senesi Ocak ayında İkinci Mehmed’i de bertaraf ederek, hükümdarlığını îlân etti. Böylece Eretna Devleti sona erdi. Yarım asra yakın hüküm süren Eretna Devleti’ne ait; Sivas, Tokat, Kayseri ve havâlisinde bâzı eserler vardır.

ERETNA OĞULLARI