İslâm Tarihi Ansiklopedisi

İBN-İ MECDÎ

Fıkıh, nahiv ve astronomi âlimi. İsmi, Ahmed bin Receb bin Tayboğa el-Mecdî’dir. Künyesi Ebü’l-Abbâs olup, lakabı Şihâbüddîn’dir. İbn-i Mecdî ismiyle meşhûr oldu. 1366 (H. 767) senesi Zilka’de ayının başlarında Kâhire’de doğdu. İbn-i Mecdî, önce Kur’ân-ı kerîmi ezberledi. Minhâc, Hâvî, Elfiye ve bir çok kitapları okudu. Fıkıh ilmini, Bülkînî, ibn-ül-Mülakkın, Kemâleddîn Demîrî, Şerâfüddîn Mûsâ bin el-Bâbâ, Şemsüddîn Irâkî’den, ferâiz ilmini; Takiyyüddîn bin İzzüddîn Hanbelî’den, Arabî ilimleri de Şemsüddîn Acemî’den öğrendi, ilim öğrenmek için çok çalıştı.

İbn-i Mecdî, çok zekî idi. Fen ilimlerinde az bir zamanda üstün bir dereceye yükseldi. Matematik, astronomi ve geometride sözü senet oldu. Rub’i dâirenin kullanımı, astronomik rasatlar ve tablolar hakkında bir çok eser yazdı. Pek çok kimse ondan ilim öğrendi. İbn-i Hıdır, Nûreddîn Verrâk Mâlikî, Şerafüddîn bin Ciân, Seyyid Ali, Şihâbüddîn Süceynî, Heytemî, Bedrüddîn Mardanî, Zeynüddîn Zekeriyyâ, Bedrüddîn Hasen A’rec gibi âlimler dersini dinleyip çok istifâde etmişlerdir. Büyük hadîs âlimi Şihâbüddîn Kelûtâtî de onun derslerine devam edenler arasındadır.

İbn-i Mecdî, Câmi-ul-Ezher yanındaki evinde ibâdetle meşgul oldu. Talebeye ve fakirlere karşı çok merhametli idi. Canbekiyye Medresesi’nde başmüderrislik yaptı. Mütevâzî, emâneti koruyan bir zât idi. Nükteli konuşurdu. 1446 (H. 850) senesi Zilka’de ayının on birinde Cumartesi gecesi Kâhire’de vefat etti.

Aynî, onun hakkında; “O, din ve fen âlimi idi. İnsanlara helâl ve haramı öğretti. Evinde inzivaya çekilip, ibâdet ve tefekkürle meşgul oldu” demektedir.

İbn-i Mecdî’nin yazdığı bir çok eserden bâzıları şunlardır: 1-Hülâsat-ül-akvâl fi mârifet-il-vakt ver-rü’yet-il-hilâl: Rub’i dâirenin kullanılması, zamanın belirlenmesi ve ayın doğar doğmaz görünmesi hakkındadır. 2-El-Menhel-ül-azb-üz-zülâl fi takvim-il-kevâkib ve rü’yet-il-hilâl, 3-İrşâd-ül-hâir ilâ tahdidi fadl-id-dâ’ir, 4-Zühd-ül-müsâfir fi resmi hutûti Fadl-ıd-dâir, 5-Risale fil-amel bi rub-il-mukantarat-ilmaktû, 6-İrşâd-üs-sâil ilâ usûl-il-mesâ’il: Abdullah ibni Halil Mardînî’nin Ed-Dürr-ül-mensûr fil-ameli bi rub’id-dâir adlı eserine yaptığı şerhdir. 7-Er-Ravd-ül-ezhâr: Müsetter isimli özel rub’i dâirenin kullanılması hakkındadır. 8-Tuhfet-ül-ahbâb, 9-El-Câmi-ul-müfid fîl-keşfi an usûli mesâil-il-takvim vel-mevâlid, 10-El-Dürr-ül-yetîm fi teshili sinâat it-takvim: Takvimin düzenlenmesi hakkındadır. Bu kitap kaybolmuştur. Ancak bu esere yapılan bir şerhden, kitabın mevcudiyeti anlaşılmaktadır. 11-Et-Teshil vet-terkib fi beyâni turuk-il-halli, 12-El-Kevâkib-ül-mudî’a fil-amel bil-mesâ’il-id-devriyye: Yıldızların dönme hareketleri ile ilgilidir. 13-Mecma-ul-mahlûkât fi ilm-in-nücûm, 14-Cedâ-vil-üs-sümût, 15-Destûr-ul-neyyıreyn: Güneş ve ay hakkındadır. 16-Ikd-ud-dürer fil-amel bi kamer, 17-Tekdir-ül-kamer, 18-Keşf-ül-hakâik fi hisâb-idderece ved-dekâik (Aritmetik ile ilgilidir), 19-El-Muftekarât-il-hisâbiyye (Mîrâs taksimatı ile ilgilidir).