On dördüncü asırda Endülüs’te yetişen tarihçi, tıp âlimi ve edîblerden. İsmi, Ahmed bin Ali bin Muhammed bin Ali bin Hâtime’dir. Künyesi, Ebû Ca’fer olup, Ensârın soyundan olduğu için Ensârî nisbesiyle bilinir. İbn-i Hatime diye meşhûr olmuştur. 1324 (H. 724)’de El-Meriyye’de doğdu. 1369 (H. 770)’de vefat etti.

Hayâtının büyük bir kısmını doğduğu yer olan El-Meriyye’de geçiren İbn-i Hatime, zamanının âlimlerinden çeşitli ilimleri tahsîl etti. Gırnata’ya giderek ileri gelen kimselerle görüştü. Ebü’l-Berekât el-Belâfikî, İbn-i Lûyîn, İbn-i Câbir, İbn-i Şu’ayb ve İbn-i Ferhûn gibi âlimlerden ilim öğrendi. El-Meriyye Câmii’nde hatîb ve mukrî (Kur’ân-ı kerîm okuyucusu) vazifelerinde bulundu. Târih ve tıb ilimlerinde eserler yazıp, meşhûr oldu. Yazdığı kıymetli şiirlerle devrinin insanları arasında itibâr sahibi oldu. Tıb ilminde, Avrupa’da o güne kadar bilinmeyen karantinayı uyguladı. Bu hususta; “Yıllarca süren müşahedelerim, netîcede hasta ile temas edenin derhal aynı hastalığa tutulduğunu, ilk hasta kan tükürünce, ikincisinin de kan tükürdüğünü, biri çıban çıkarınca diğerinin de aynı çıbanı çıkardığını ve ona aynı şekilde bulaştırdığını göstermektedir” diyerek karantinanın önemini bildirdi. Salgın hâlde olan vebanın sebepleri, belirtileri ve tedâvî seki ilerini tesbit ederek tıpda yenilikler ortaya koydu.

Çeşitli ilimlere dâir yazdığı eserleri şunlardır;

1-El-Meziyyet-ül-Meriyye âlâ gayrihâ min bilâd-ı Endülüsiyye: El-Meriyye’nin diğer Endülüs şehirlerine olan üstünlüğünü anlatan ve bu şehrin târihiyle ilgili bilgiler veren eserdir.

2-Tahsîl-ül-Garad-il-Kâsid fi tafsâli-marad-il-Vâfid: 1349 (H. 750) senesinde Endülüs’de görülen veba salgınını bu eserinde anlatmıştır. Umûmî olarak bulaşıcı hastalıkların meydana geliş sebeblerini, belirtilerini ve te’sirlerini tıbbî olarak îzâh etmiştir. Siyah ölüm denilen Veba hastalığı üzerinde özellikle durduğu bu eseri, bu sahada yazıları ilk eserlerdendir. Ayrıca bu eser, konusunda ilk olup, mükemmelliği yönünden de önemlidir. İbn-i Hatime bu eserinde; veba hakkında genel bilgiler vermiş, hastalığın genel ve özel sebeplerini açıklamıştır. Bâzı insanların vebaya tutulurken bâzılarının neden tutulmadıkları, neden veba hastalığının, el-Meriyye’ye Endülüs’ün diğer bölgelerinden önce geldiği sorularına cevap vermiştir. Burada tıb literatüründe yeni olan karantinayı iyi bir şekilde açıklamış hijiyen yâni veba hastalığından korunmanın yollarını ve tedâvî şekillerini îzâh etmiştir.

Tıb ilminde yüksek seviyesi olan İbn-i Hatime, eserinde ayrıca, coğrafî şartları ve vebanın çeşitli bölgelerdeki çıkışını karşılaştırmalı olarak anlatmıştır. Müşahedelerini açık ve anlaşılır bir şekilde kaleme alan İbn-i Hatime, bir çok tıbbî îzâhlarda da bulunmuştur.

3-Divân; Reyhânetün min Edvâh ve Nesemetün min Ervâh adıyla da bilinen bu eseri manzumdur. Hayat hikâyesini, çeşitli nasîhatlarını ve hikmetli sözlerini ihtiva etmektedir.

4-Kitâb-ür-Râik-ut-Takiyye fi fâik-it-Tevriyye; İbn-i Hâtime’nin tavsiyelerini ihtiva eden şiirleri bu eserde toplanmıştır. Eseri; İbn-i Tarkala isimli bir talebesi tertîb etmiştir.

5-El-Fasl-ül-Âdil Beyn-er-Rakîb vel-vâsî vel-Âdil; casus, haberci ve sansürcü arasındaki farkları îzâh eden bir eserdir.

6) Ebâd-ül-Leâl fi inşâd-id-Davâl; Zübeydî ve İbn-i Mekkî’nin filoloji üzerine olan ve Kurtubalı İbn-i Hisâm’ın şerhini ihtiva eden eserin özetidir.

7) İlhak-ül-Akl bil-His; bâzı gramer mes’elelerine yer veren bir eserdir.