Fas’ta yetişen büyük matematik ve din âlimi. İsmi, Ahmed bin Muhammed bin Osman el-Ezdî el-Merrâkûşî olup, künyesi Ebü’l-Abbâs’dır. Babası mîmar olduğu için mîmaroğlu anlamında İbn-i Bennâ ünvanıyla meşhûr oldu. 29 Aralık 1256 (H. 9 Zilhicce 654) târihinde Kuzeybatı Afrika’da Merrâkuş’da doğdu. Burada lisan, hadîs, fıkıh, matematik, astronomi, tıb ilimlerini öğrendi. Sonra Fas’a giderek orada tabîb el-Mirrih’ten; matematik âlimi İbn-i Hacla’dan; astronomi âlimi İbn-i Mahlûf’dan ders aldı. Evliyanın büyüklerinden olan Ebû Zeyd Abdurrahmân el-Hazmir’in sohbetlerinde bulundu. Merîni sultanları tarafından Fas’a davet edildi. Orada ders verdi. 1321 senesi 31 Temmuz’unda (5 Receb 721) Merrâkuş’da vefat etti. Bâb-ı Ahmed hâricine defnedildi.

İbn-i Bennâ, din ve fen ilminde derin âlim idi. İlim âşıkları onun derslerine koşardı. İbn-i Haldun, İbn-i Bennâ’dân ders alan talebeler arasında idi. İbn-i Bennâ matematik ilimleri ve astronomi sahasındaki eserleriyle tanındı. Yazdığı eserler, özellikle matematik ilimlerinin gelişmesinde rol oynadı. İbn-i Bennâ, gerek eserlerinde gerekse ders ve sohbetlerinde gayet metodlu ve sağlam bir üslûba dayanarak, ilmî konuları ele alıp îzâh ederdi.

İbn-i Bennâ, kesirler ve uslu sayıların dört işlemi konusundaki nazariyeleri ile başarı kazandı. Birinci dereceden denklemleri Hataeyn denilen metodla çözdü. İbn-i Bennâ’nın özellikle ihtimam gösterip keşfettiği matematik metodlardan birisi, gerçek kuvveti gösterilmeyen köklerinin takribi kıymetinin tesbit edilmesidir.

r

Meselâ r>0 için ?a²+r ? a + ???? yaklaşık formülü gibi.

2a+1

Francis Cogori, An Introduction For the History of Mathematics adlı eserinde bu konuda şöyle demektedir: “İbn-i Bennâ kesirli sayıların köklerini almakta, takribi kıymetler tâyin etmek suretiyle yeni matematik metodları geliştirmiştir.”

İbn-i Bennâ’nın en meşhûr eseri, Telhîsu a’mâl-il-hisâb olup, matematikî çözüm metodlarını îzâh ve isbât eder. Eser, esas îtibâriyle iki kısımdan meydana gelmektedir. Birinci kısımda; sayılar teorisi, dört işlem, kesirlerve bunların dört işlemi, köklü sayılarve bunların dört işlemi üzerinde durulup, misâllerle îzâh edilmektedir. İkinci kısımda ise; cebirsel konular ve çözüm yolları, kaideleri üzerinde durulup bunları misâllendirmektedir. Bu eser on yedinci asrın başlarına kadar matematik sahasında Avrupa ilim çevrelerinde başlıca müracaat ve ders kitabı olarak kullanılmıştır.

George Sarton, bilim târihi ile ilgili meşhûr eserinde, İbn-i Bennâ’nın Telhîsu a’mâl-il-hisâb adlı eserinde bir çok yeni ve faydalı matematik teoriler bulunduğunu, öncekilerde bulunmayan orijinal görüşler ve nazariyeler geliştirdiğini bu yüzden eserin matematik sahasında yazılan en güzel kitaplardan biri olduğunu yazmaktadır.

Telhîsu a’mâl-il-Hisâb’a İslâm âlimleri bir çok şerhler yapmışlardır. Bu eseri önce İbn-i Bennâ’nın talebelerinden Abdülazîz Herazî, sonra Ahmed bin El-Mecdîve İbn-i Zekeriyyâ Muhammed İşbilî ve nihayet Kalsâdî şerhetmiştir. Bunlardan Kalsâdî’nin yazdığı ilk şerh Es-Sagîr adını taşımaktadır. Eserin El-Kebîr adlı şerhinde de, yine aynı âlim İbn-i Bennâ’nın orijinal buluş ve metodlarını geliştirmiş, kendi buluşlarını ilâve etmiştir. Kalsâdî’nin bu ikinci şerhi âdeta bir el kitabı olmuştur. Avrupalı bilim adamları Telhîs’i kendi dillerine çevirdiklerinde, pek çok şeyi öğrenmişler, ilmî ahlâka aykırı olduğu hâlde, alıp kendilerine mâl etmişlerdir. Bu durum on dokuzuncu asra kadar devam edegelmiş ise de, şarkiyatçı A. Marre bu eseri Fransızcaya tercüme ederek, batılıların biz bulduk diye iddia ettikleri pek çok matematik çözümlerin İbn-i Bennâ’ya ait olduğunu, bütün dünyâya göstermiştir.

İbn-i Bennâ, matematik ve astronomi üzerindeki çalışmaları sonucu, yetmişe yakın eser te’lif etmiştir. Bunlar genellikle sayılar teorisi, matematik, geometri, cebir, astronomi, astroloji ile ilgilidir. Fakat bunların çoğu zamanımıza ulaşmamıştır. Bilinen eserlerinden bâzıları şunlardır:1-Kitâbu Ref-il-Hicâb an İlm-il-Hisâb (Matematik), 2-Menhec-üt-Tâlib li Ta’dîl-il-Kevâkib (Astronomi), 3-Risâletün fi ilm-il-mesâha (yüzey ölçümleri), 4-Risâletün fil-Aded-it-Tâm ven Nakıs (Matematik), 5-El-Makâlât fîl-Hisâb (Matematik), 6-Risale fî-ihn-il-Hisâb (Matematik), 7-Et-Temhîd vel-Teysîr fi Kavâiditteksîr (kesirlerle ilgili), 8-Kitâbu Tenbîh-il-Elbâb, 9-Risâletün fî’lcüzr-id-dammi cemuhâ ve Tarhuhâ, 10-Risâletün fît-Tenâsûb, 11-Mesâil-ül-âmil irs (Mîrâs taksimi), 12-Kitâb-ul-Usûl vel-Mukaddemât fîl-Cebri vel-Mukâbele (Cebir), 13-Kitâb-ul-Cebri vel-mukâbele (Cebir), 14-Kitâb-ul-yesâre fi Takvîm-il-Kevâkib-is-Seyyâre (Astronomi-Astroloji), 15-Kitâbu Tahdîd-il-Kıble (Kıblenin tâyini hakkında), 16-Kitâb-ul-Usturlab ve isti’mâlihi (Usturlab ve kullanılışı ile ilgili), 17-Kitâbu Medhal-in-Nücûm (Astroloji), 18-Risâletün fî kureviyyet-il-Erd (Yeryüzünün yuvarlak olduğunun isbâtı ile ilgilidir), 19-Risâletün fî Tahkiki rü’yet-il-Ehille (Hilâlin görülmesi ve bunun hesaplanması hakkındadır), 20-Risâlet-ül-cedâvil, 21-Risâletün fil-Envâ. Bu eseri neşredilmiştir.